बैल, एक अंगावर येणारा अनुभव...
डॉ. शंतनू अभ्यंकर
...ते अमिताभ चं जाऊ दे, मी काय सांगत होतो, लोकरंगमंच! नेमकं
‘लोकरंगमंच’ याच नावाच्या सातारच्या संस्थेचं ‘बैल अ-बोलबाला’ नावाचं नाटक नुकतंच पाहिलं मी.
हे नाटक म्हणजे कोणतीही किस्सेवजा कहाणी
नाही. विचारांना ढुश्या देणारे हे नाटक
आहे. चक्क रवंथ करत बसावं असं आहे.
बैल विषयक मराठीतील उत्तमोत्तम कविता इथे लयदार भाषेत, गात, नाचत, वाजत-गाजत सादर होतात. एक
शेतकऱ्याबरोबरच लहानाचा मोठा झालेला बैल, आता
कसायाला विकायला काढलाय. बैलाचा आणि मालकाचा हा आदल्या रात्रीतला संवाद.
पार सिंधु संस्कृतीच्या शिक्कयावरील बैलापासून सुरू झालेला
माणसाचा आणि बैलांचा प्रवास, दोघेही एकमेकांवर अप्पलपोटेपणाचे आरोप करतात, स्वतःची
बाजू हिरीरीने मांडतात, भांडतात, रडतात. शेतकऱ्याचं आणि बैलाचं सजीव, ओलं नातं पाहून/ऐकून आपलेही डोळे पाणावतात
आणि अखेर बैलाची ‘कत्तल’ ऐकून आपण हबकून
जातो.
आपल्या बापजाद्यांनी बैल पाळला तो गरज म्हणून. हा पशू
माणसाळवल्यावर मग त्याच्याबद्दलच्या भावभावना, ऐश्वर्याच्या, पतप्रतिष्ठेच्या
कल्पना, मूल्यव्यवस्था आल्या. नव्या जमान्यात ह्या साऱ्या लयास जात
आहेत. असल्या नाटकाची स्मरणरंजनपर विलापिका होण्यास असा कितीसा वेळ लागणार? पण हा
बैल तसा नाही. आपल्या प्राक्तनाला घट्टमुट्टपणे सामोरे जाणारा, पण त्याच वेळी आपल्या ऐतिहासिक
कामगिरीचा दस्तावेज, रोखठोकपणे,
मांडणारा हा बैल आहे. अर्थात प्रेक्षागृहात बैलाच्या सुखदुखाशी समरस होणारे, बाहेर येताच
फुकट दिला तरी बैल पाळणार नाहीत हे
निश्चित.
पण लोकांनी बैल पाळवा असला वृषभ/गो-पूजक संदेश देणारं हे नाटक
नव्हे. हे नाटक, कधी आपल्यातला बैल तर कधी बैलातला माणूस, आपल्याला
आलटून पालटून दाखवून देते. बैलही कधी मायाळू, कधी माजोर्डा, कधी मानी तर कधी मुका बिचारा असा मानवी असतो. आपणही कधी कधी बैलोबा असतो, कधी कधी शुद्ध नंदीबैल असतो, घाण्याचे बैल असतो, गावावरून
ओवाळून टाकलेले वळू असतो. आपणही कोणाकडून तरी
पाळले गेलेलो असतो आणि आपल्याही झुलीखाली चाबकाचे वळ असतात.
भारदस्त कवींच्या ह्या कविता. त्यामुळे जबरदस्त शब्द, हेच ह्या
नाटकाचे सर्वात मोठे बलस्थान. यातले कित्येक
शब्द म्या पामराला अपरिचित. मी तरी बरा
म्हणायचा. खेड्यात लहानाचा मोठा झालो आणि आज माझी प्रॅक्टिस खेड्यातच आहे.
पण पुण्यामुंबईच्या डॉट कॉम पिढीला हे फारच परकं वाटणार हे निश्चित...................
सॉरी हं. लिखाणात जरा खंड पडला. झालं असं की आत्ताच एक मुलगा
आईला पायाला लागल्याचं सांगत आला आणि मी मधूनच उठून पेशंट तपासायला गेलो. काय झालं
विचारल्यावर तो म्हणतो कसं, ‘आओ डॉगदर, आमी जत्रंला गेल्तो, पण अचानक अ बुलक् केम ऑन आवर बॉडी!!!’ पाहीलंत, असा हा
बैल, इट कम्स अचानक ऑन आवर बॉडी. अचानक तो जाणीव करून देतो, आपलं जिणं, आपलं
रहाणं, आपलं खाणं, आपलं बोलणं सगळं सगळं बदलतंय. नीट बसत नाही म्हणून चार्जर काढून दुसऱ्या प्लगला लावावा तशा सहजतेने खेड्यापाड्यातल्या लोकांनी पोरांची नाळ
इंग्रजीच्या प्लगला जोडली आहे. तेंव्हा बैलाचा बुलक् आणि शेणाचं बुलशिट झालेलंच
आहे. बैल आता जाणारच आहे, नंतर झोपा करून
उपयोग नाहीच्चे, तेंव्हा तेवढे कष्ट तरी घ्यायचे का नाही एवढंच आता ठरवायचं
आहे.
